IUU thủy sản là gì? Thẻ vàng EU và việc cơ sở nhỏ cần làm năm 2026
IUU thủy sản là khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (Illegal, Unreported and Unregulated). Khái niệm này chỉ áp dụng cho thủy sản đánh bắt từ biển, không áp dụng cho tôm, cá nuôi. Bài này giải thích IUU bằng ngôn ngữ đời thường cho đại lý thu mua, HTX nghề cá và cơ sở chế biến nhỏ. Đây là một phần của chủ đề truy xuất nguồn gốc thủy sản.
Tóm tắt nhanh
- IUU gồm ba nhóm: bất hợp pháp (I), không báo cáo (U), không theo quy định (U). Luật Thủy sản 2017 liệt kê các hành vi cụ thể ở Điều 60.
- EU áp thẻ vàng với thủy sản Việt Nam từ tháng 10/2017. Sau đợt thanh tra lần 5 tháng 3/2026, thẻ vàng vẫn chưa gỡ.
- Từ 1/3/2026, hệ thống eCDT quản lý tàu ra vào cảng và cấp giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ.
- Đại lý, nhà máy mua cá từ tàu vi phạm cũng bị ảnh hưởng, vì lô hàng có thể không được xác nhận nguồn gốc.
- Việc làm ngay của đại lý nhỏ: mỗi chuyến tàu một mã lô, phiếu mua ghi số giấy biên nhận.
Mục lục
IUU thủy sản là gì?
Nói ngắn, IUU thủy sản là đánh bắt nằm ngoài sự quản lý.
IUU thủy sản là cách gọi chung các kiểu đánh bắt nằm ngoài sự quản lý của nhà nước và tổ chức nghề cá. Điều 60 Luật Thủy sản 2017 liệt kê các hành vi bị coi là khai thác bất hợp pháp. Bảng dưới gom lại theo ba chữ cái.
| Chữ | Nghĩa | Ví dụ hành vi theo Điều 60 |
|---|---|---|
| I (Illegal) | Bất hợp pháp | Khai thác không giấy phép; vào vùng cấm, mùa cấm; dùng ngư cụ cấm; khai thác vùng biển nước khác trái phép |
| U (Unreported) | Không báo cáo | Không ghi, ghi sai, không nộp nhật ký khai thác; không báo cáo theo quy định |
| U (Unregulated) | Không theo quy định | Dùng tàu không quốc tịch; khai thác ngoài biển quốc tế không theo quy định |
Điều 60 còn tính cả các hành vi như không lắp hoặc không vận hành thiết bị giám sát vị trí tàu. Chuyển tải cho tàu đã bị xác định vi phạm, che giấu chứng cứ cũng thuộc diện này. Người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.
Chuyến biển không ghi nhật ký, không khai báo cảng thì lô cá không có giấy để đi tiếp. Vì vậy IUU thủy sản liên quan cả người không ra khơi.
Thẻ vàng EU: vì sao có và đang ở đâu
Thẻ vàng IUU thủy sản là một lời cảnh báo.
Thẻ vàng là cảnh báo của Ủy ban châu Âu (EC) với một nước chưa kiểm soát tốt khai thác IUU. Theo Ủy ban châu Âu, Quy định IUU số 1005/2008 có hiệu lực từ 1/1/2010. Thủy sản biển vào EU phải kèm giấy chứng nhận khai thác do quốc gia treo cờ xác nhận.
Nếu nước bị cảnh báo vẫn không cải thiện, EC xếp vào danh sách không hợp tác (thẻ đỏ) và cấm nhập khẩu thủy sản từ nước đó. Từ 10/1/2026, nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống CATCH để xử lý giấy chứng nhận khai thác.
Việt Nam bị cảnh báo thẻ vàng EU từ tháng 10/2017 (VCCI). Đoàn EC thanh tra lần 5 từ 9 đến 19/3/2026 ghi nhận tiến bộ nhưng còn tồn tại (Trung tâm WTO, 17/4/2026). Ba tồn tại được nêu là:
- Đánh dấu, đăng ký tàu chưa đủ.
- Giám sát tàu ra vào cảng và sản lượng bốc dỡ chưa chặt.
- Kiểm soát nguyên liệu khai thác nhập khẩu bằng tàu container chưa thống nhất giữa các nhà máy.
Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU vẫn họp định kỳ, phiên thứ 36 ngày 13/10/2026 (Nông nghiệp và Môi trường).
Các mốc IUU thủy sản cần nhớ
Bảng dưới gom các mốc IUU thủy sản theo thứ tự thời gian.
| Thời điểm | Sự kiện | Ảnh hưởng tới cơ sở nhỏ |
|---|---|---|
| 1/1/2010 | Quy định IUU số 1005/2008 của EU có hiệu lực | Hải sản vào EU cần giấy chứng nhận khai thác |
| 10/2017 | EC cảnh báo thẻ vàng với Việt Nam | Nhà máy siết giấy tờ nguyên liệu |
| 10/1/2026 | Nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống CATCH | Giấy chứng nhận khai thác được xử lý điện tử |
| 1/3/2026 | eCDT áp dụng | Đại lý hỏi giấy biên nhận bốc dỡ theo chuyến |
| 9 đến 19/3/2026 | EC thanh tra lần 5 | Thẻ vàng chưa gỡ |
| 18/8/2026 | Nghị định 246/2026/NĐ-CP có hiệu lực, thay Nghị định 38/2024/NĐ-CP | Căn cứ xử phạt vi phạm mới |
| 13/10/2026 | Ban Chỉ đạo quốc gia họp phiên 36 | Việc chống IUU tiếp tục được theo dõi |
Các mốc IUU thủy sản thay đổi theo từng đợt thanh tra. Trước khi ký hợp đồng lớn, nên hỏi nhà máy mua hàng về yêu cầu giấy tờ mới nhất.
Vì sao cơ sở nhỏ và HTX cần quan tâm
Thẻ vàng IUU thủy sản không chỉ là chuyện của tàu cá.
Nhà máy xuất khẩu chỉ mua nguyên liệu có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Vì vậy mọi mắt xích phía trước đều phải giữ giấy về IUU thủy sản.

| Mắt xích | Nghĩa vụ chính | Giấy tờ cần giữ |
|---|---|---|
| Chủ tàu, thuyền trưởng | Có giấy phép, ghi và nộp nhật ký khai thác, vận hành thiết bị giám sát vị trí tàu, khai báo ra vào cảng | Giấy phép, nhật ký khai thác, khai báo trên eCDT |
| Cảng cá | Kiểm soát tàu ra vào, giám sát sản lượng bốc dỡ | Giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ qua cảng |
| Đại lý, nậu vựa thu mua | Chỉ mua cá có nguồn gốc rõ, giữ mã lô theo chuyến tàu | Phiếu mua ghi số đăng ký tàu, số giấy biên nhận |
| Nhà máy chế biến xuất khẩu | Chứng minh nguyên liệu hợp pháp cho từng lô xuất | Giấy xác nhận nguyên liệu, hồ sơ cho giấy chứng nhận khai thác |
Với tôm, cá nuôi, giấy chứng nhận khai thác không áp dụng theo cách trên. Người mua sẽ hỏi sổ nuôi, giấy kiểm dịch giống và mã lô theo ao. HTX vừa nuôi vừa thu mua hàng biển cần tách hai luồng hồ sơ ngay từ đầu.
Các thành phần của hệ thống chống IUU năm 2026
Hệ thống chống IUU thủy sản gồm công cụ của nhà nước và giấy tờ của doanh nghiệp.
Các phần nối với nhau qua số đăng ký tàu và chuyến biển.

| Thành phần | Dùng để làm gì | Căn cứ, mốc |
|---|---|---|
| Thiết bị giám sát vị trí tàu | Theo dõi vị trí tàu, cảnh báo vượt ranh giới | Luật Thủy sản 2017 |
| Nhật ký khai thác | Ghi sản lượng, ngư trường từng mẻ lưới | Luật Thủy sản 2017, Thông tư 81/2025/TT-BNNMT |
| eCDT (truy xuất thủy sản khai thác điện tử) | Khai báo ra vào cảng, cấp giấy biên nhận bốc dỡ | Áp dụng từ 1/3/2026 |
| Giấy xác nhận, chứng nhận nguồn gốc | Chứng minh lô nguyên liệu hợp pháp cho nhà máy, nước nhập khẩu | Thông tư 81/2025/TT-BNNMT |
| Xử phạt vi phạm | Răn đe tàu vi phạm | Nghị định 246/2026/NĐ-CP, hiệu lực 18/8/2026, thay Nghị định 38/2024/NĐ-CP |
Trong tháng 3/2026, mới có 19.806 trên 80.346 tàu thuộc diện bắt buộc khai báo trên eCDT, đạt 24,65% (Cổng thông tin Hà Tĩnh, 8/4/2026). Với đại lý mua cá, con số này có nghĩa là không phải chuyến hàng nào cũng có sẵn giấy biên nhận điện tử. Cần hỏi trước khi mua.
eCDT và giấy biên nhận: đại lý cần hỏi gì?
eCDT là phần nhà nước làm, đại lý chỉ cần dùng đúng kết quả.
eCDT là hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, căn cứ Thông tư 81/2025/TT-BNNMT. Giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ là giấy cảng cá cấp cho sản lượng một chuyến tàu bốc dỡ qua cảng. Hai thứ này là bằng chứng chuyến biển được báo cáo, tức là chống chữ U thứ nhất của IUU thủy sản.
Phần mềm chạy trên điện thoại, ghi nhật ký khai thác cả khi không có mạng và đồng bộ khi tàu cập bờ. Hệ thống cũng cấp giấy xác nhận nguồn gốc nguyên liệu cho nhà máy (Đại biểu Nhân dân).
Để tránh rủi ro IUU thủy sản, trước mỗi chuyến mua đại lý nên hỏi chủ tàu bốn câu.
- Tàu đã khai báo ra vào cảng trên eCDT chưa?
- Số giấy biên nhận bốc dỡ của chuyến này là gì?
- Giấy phép khai thác của tàu còn hạn không?
- Sản lượng trên giấy biên nhận có khớp số kg bán cho đại lý không?
Câu thứ tư hay bị bỏ qua. Phần cá mua dư so với giấy biên nhận sẽ không có giấy để vào lô xuất khẩu.
IUU thủy sản với hàng khai thác và hàng nuôi
IUU thủy sản chỉ chạm tới một trong hai luồng hàng.
| Tiêu chí | Hàng khai thác | Hàng nuôi |
|---|---|---|
| IUU có áp dụng không | Có | Không |
| Điểm bắt đầu hồ sơ | Tàu cá, chuyến biển | Con giống, ao nuôi |
| Giấy tờ chính | Nhật ký khai thác, giấy biên nhận bốc dỡ, giấy xác nhận nguồn gốc | Sổ nuôi, giấy kiểm dịch giống, phiếu thu hoạch |
| Đơn vị mã lô | Một chuyến tàu | Một ao trong một lứa |


Cả hai luồng vẫn chung một nguyên tắc truy xuất. Thông tư 17/2021/TT-BNNPTNT yêu cầu lưu thông tin tối thiểu 6 tháng với thủy sản tươi sống và 2 năm với hàng đông lạnh, chế biến (Bộ Nông nghiệp).
Ví dụ giả định: đại lý thu mua cá biển giao nhà máy
Ví dụ dưới đây là giả định, minh họa cách đại lý xử lý IUU thủy sản.
Một đại lý ở cảng cá mua cá ngừ, cá nục từ 15 tàu quen, giao cho một nhà máy chế biến xuất khẩu. Trước đây đại lý chỉ ghi tên chủ tàu và số kg, đổ chung cá của nhiều tàu vào một lô.
Khi nhà máy yêu cầu hồ sơ chống IUU thủy sản, đại lý đổi cách làm. Mỗi chuyến tàu một mã lô. Phiếu mua ghi số đăng ký tàu và số giấy biên nhận do cảng cấp. Tàu nào chưa khai báo trên eCDT thì chưa mua cho đơn hàng xuất khẩu.
Lô giao nhà máy chỉ gom cá của các tàu đủ giấy. Đại lý mất một số nguồn hàng rẻ, đổi lại không bị trả cả lô vì lẫn cá không rõ nguồn.
| Việc | Trước | Sau |
|---|---|---|
| Phiếu mua | Tên chủ tàu, số kg | Số đăng ký tàu, số giấy biên nhận, số kg |
| Mã lô | Một lô chung cho cả ngày | Mỗi chuyến tàu một mã |
| Chọn nguồn cho hàng xuất khẩu | Mọi tàu quen | Chỉ tàu đã khai báo trên eCDT |
Hiểu sai thường gặp về IUU
Bốn cách hiểu sai về IUU thủy sản dưới đây hay gặp ở cơ sở nhỏ.
- "IUU chỉ là chuyện của tàu cá." Đại lý và nhà máy mua phải cá vi phạm cũng mất đơn, vì lô hàng không được xác nhận nguồn gốc.
- "Thủy sản nuôi cũng phải có giấy chứng nhận khai thác." Không, hàng nuôi đi theo sổ nuôi và giấy kiểm dịch. Thủ tục kiểm dịch có ở bài giấy chứng nhận kiểm dịch thủy sản.
- "Có thẻ vàng thì không xuất được sang EU." Thẻ vàng là cảnh báo, hàng vẫn vào EU khi có giấy chứng nhận khai thác hợp lệ. Thẻ đỏ mới dẫn tới cấm nhập.
- "Bán trong nước thì không liên quan." Hành vi IUU bị xử phạt theo luật Việt Nam bất kể cá bán ở đâu.
Bắt đầu từ đâu
Với cơ sở mua bán hải sản khai thác, năm việc phòng IUU thủy sản dưới đây làm được ngay.
- [ ] Lập danh sách tàu cung cấp kèm số đăng ký, hạn giấy phép khai thác.
- [ ] Hỏi từng chủ tàu đã khai báo trên eCDT chưa.
- [ ] Mỗi chuyến tàu một mã lô, không đổ chung cá của nhiều tàu.
- [ ] Phiếu mua ghi số giấy biên nhận bốc dỡ do cảng cấp.
- [ ] Lưu hồ sơ theo lô để giao kèm khi nhà máy yêu cầu.

Năm việc này không cần phần mềm, chỉ cần sổ nhập xuất theo lô ghi đúng số tàu và số giấy biên nhận. Quy trình chi tiết từng bước có trong bài cách làm truy xuất nguồn gốc thủy sản.
Đọc tiếp trong nhóm truy xuất thủy sản
Các bài dưới đây đi tiếp từ IUU thủy sản sang việc ghi chép hằng ngày.
- Tổng quan văn bản, eCDT và cách làm cho HTX: truy xuất nguồn gốc thủy sản.
- Hồ sơ và thời hạn khi chở giống ra khỏi tỉnh: giấy chứng nhận kiểm dịch thủy sản.
- Bảy bước từ đánh số ao, lập danh sách tàu tới diễn tập thu hồi: cách làm truy xuất nguồn gốc thủy sản.
- Chỗ chuỗi hay đứt và cách sửa: lỗi thường gặp khi truy xuất nguồn gốc thủy sản.
- Nguyên tắc chung cho mọi mắt xích: truy xuất một bước trước, một bước sau.
Giải pháp cho doanh nghiệp nông sản
ZoneTech không làm thủ tục IUU thủy sản thay cơ sở.
Khai báo eCDT, giấy biên nhận và giấy chứng nhận khai thác do chủ tàu, cảng cá và cơ quan nhà nước làm. Trang giải pháp Nông sản của ZoneTech dành cho doanh nghiệp, HTX, trang trại nông sản. Trang gồm truy xuất theo lô, hồ sơ vùng trồng, kênh bán và quy trình. Phạm vi riêng cho thủy sản cần trao đổi trước khi nhận việc.
Gọi hoặc nhắn Zalo 0976.179.886 để nhận tư vấn cho doanh nghiệp nông sản. Bạn có thể xem trang giới thiệu ZoneTech hoặc gửi yêu cầu ở trang liên hệ.

Câu hỏi thường gặp về IUU thủy sản
IUU viết tắt của từ gì?
IUU là Illegal, Unreported and Unregulated fishing, tức khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định.
Việt Nam bị thẻ vàng IUU từ khi nào, đã gỡ chưa?
EC cảnh báo thẻ vàng từ tháng 10/2017. Sau đợt thanh tra lần 5 tháng 3/2026, thẻ vàng vẫn chưa được gỡ.
Thẻ vàng khác thẻ đỏ thế nào?
Thẻ vàng là cảnh báo, hàng vẫn vào EU nếu có giấy chứng nhận khai thác hợp lệ. Thẻ đỏ là bị xếp vào danh sách nước không hợp tác, thủy sản từ nước đó bị cấm nhập vào EU.
eCDT là gì và liên quan IUU thủy sản thế nào?
eCDT là hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, áp dụng từ 1/3/2026. Hệ thống quản lý tàu ra vào cảng và cấp giấy biên nhận bốc dỡ. Đây là công cụ chứng minh chuyến biển được báo cáo đúng.
Hộ nuôi tôm có phải lo về IUU thủy sản không?
Không trực tiếp, vì IUU nói về khai thác. Hộ nuôi cần sổ nuôi theo ao, lứa và giấy kiểm dịch giống khi chở ra khỏi tỉnh.
Đại lý mua cá có bị ảnh hưởng bởi IUU thủy sản không?
Có. Đại lý không ra khơi nhưng mua phải cá của tàu vi phạm thì lô hàng không được xác nhận nguồn gốc. Nhà máy có thể trả cả lô.
Hệ thống CATCH là gì?
Đó là hệ thống EU dùng để xử lý giấy chứng nhận khai thác. Từ 10/1/2026, nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống này.
Cập nhật lần cuối: 28/10/2026 · Biên soạn: Đỗ Hữu Thuận