Công ty CP Công nghệ ZoneTech
Chấm điểm miễn phí

IUU thủy sản là gì? Thẻ vàng EU và việc cơ sở nhỏ cần làm năm 2026

IUU thủy sản là khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (Illegal, Unreported and Unregulated). Khái niệm này chỉ áp dụng cho thủy sản đánh bắt từ biển, không áp dụng cho tôm, cá nuôi. Bài này giải thích IUU bằng ngôn ngữ đời thường cho đại lý thu mua, HTX nghề cá và cơ sở chế biến nhỏ. Đây là một phần của chủ đề truy xuất nguồn gốc thủy sản.

Tóm tắt nhanh

  • IUU gồm ba nhóm: bất hợp pháp (I), không báo cáo (U), không theo quy định (U). Luật Thủy sản 2017 liệt kê các hành vi cụ thể ở Điều 60.
  • EU áp thẻ vàng với thủy sản Việt Nam từ tháng 10/2017. Sau đợt thanh tra lần 5 tháng 3/2026, thẻ vàng vẫn chưa gỡ.
  • Từ 1/3/2026, hệ thống eCDT quản lý tàu ra vào cảng và cấp giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ.
  • Đại lý, nhà máy mua cá từ tàu vi phạm cũng bị ảnh hưởng, vì lô hàng có thể không được xác nhận nguồn gốc.
  • Việc làm ngay của đại lý nhỏ: mỗi chuyến tàu một mã lô, phiếu mua ghi số giấy biên nhận.

IUU thủy sản là gì?

Nói ngắn, IUU thủy sản là đánh bắt nằm ngoài sự quản lý.

IUU thủy sản là cách gọi chung các kiểu đánh bắt nằm ngoài sự quản lý của nhà nước và tổ chức nghề cá. Điều 60 Luật Thủy sản 2017 liệt kê các hành vi bị coi là khai thác bất hợp pháp. Bảng dưới gom lại theo ba chữ cái.

ChữNghĩaVí dụ hành vi theo Điều 60
I (Illegal)Bất hợp phápKhai thác không giấy phép; vào vùng cấm, mùa cấm; dùng ngư cụ cấm; khai thác vùng biển nước khác trái phép
U (Unreported)Không báo cáoKhông ghi, ghi sai, không nộp nhật ký khai thác; không báo cáo theo quy định
U (Unregulated)Không theo quy địnhDùng tàu không quốc tịch; khai thác ngoài biển quốc tế không theo quy định

Điều 60 còn tính cả các hành vi như không lắp hoặc không vận hành thiết bị giám sát vị trí tàu. Chuyển tải cho tàu đã bị xác định vi phạm, che giấu chứng cứ cũng thuộc diện này. Người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.

Chuyến biển không ghi nhật ký, không khai báo cảng thì lô cá không có giấy để đi tiếp. Vì vậy IUU thủy sản liên quan cả người không ra khơi.

Thẻ vàng EU: vì sao có và đang ở đâu

Thẻ vàng IUU thủy sản là một lời cảnh báo.

Thẻ vàng là cảnh báo của Ủy ban châu Âu (EC) với một nước chưa kiểm soát tốt khai thác IUU. Theo Ủy ban châu Âu, Quy định IUU số 1005/2008 có hiệu lực từ 1/1/2010. Thủy sản biển vào EU phải kèm giấy chứng nhận khai thác do quốc gia treo cờ xác nhận.

Nếu nước bị cảnh báo vẫn không cải thiện, EC xếp vào danh sách không hợp tác (thẻ đỏ) và cấm nhập khẩu thủy sản từ nước đó. Từ 10/1/2026, nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống CATCH để xử lý giấy chứng nhận khai thác.

Việt Nam bị cảnh báo thẻ vàng EU từ tháng 10/2017 (VCCI). Đoàn EC thanh tra lần 5 từ 9 đến 19/3/2026 ghi nhận tiến bộ nhưng còn tồn tại (Trung tâm WTO, 17/4/2026). Ba tồn tại được nêu là:

Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU vẫn họp định kỳ, phiên thứ 36 ngày 13/10/2026 (Nông nghiệp và Môi trường).

Các mốc IUU thủy sản cần nhớ

Bảng dưới gom các mốc IUU thủy sản theo thứ tự thời gian.

Thời điểmSự kiệnẢnh hưởng tới cơ sở nhỏ
1/1/2010Quy định IUU số 1005/2008 của EU có hiệu lựcHải sản vào EU cần giấy chứng nhận khai thác
10/2017EC cảnh báo thẻ vàng với Việt NamNhà máy siết giấy tờ nguyên liệu
10/1/2026Nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống CATCHGiấy chứng nhận khai thác được xử lý điện tử
1/3/2026eCDT áp dụngĐại lý hỏi giấy biên nhận bốc dỡ theo chuyến
9 đến 19/3/2026EC thanh tra lần 5Thẻ vàng chưa gỡ
18/8/2026Nghị định 246/2026/NĐ-CP có hiệu lực, thay Nghị định 38/2024/NĐ-CPCăn cứ xử phạt vi phạm mới
13/10/2026Ban Chỉ đạo quốc gia họp phiên 36Việc chống IUU tiếp tục được theo dõi

Các mốc IUU thủy sản thay đổi theo từng đợt thanh tra. Trước khi ký hợp đồng lớn, nên hỏi nhà máy mua hàng về yêu cầu giấy tờ mới nhất.

Vì sao cơ sở nhỏ và HTX cần quan tâm

Thẻ vàng IUU thủy sản không chỉ là chuyện của tàu cá.

Nhà máy xuất khẩu chỉ mua nguyên liệu có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Vì vậy mọi mắt xích phía trước đều phải giữ giấy về IUU thủy sản.

Chuỗi giấy tờ chống IUU thủy sản từ tàu cá, cảng cá, đại lý thu mua đến nhà máy chế biến xuất khẩu
Mắt xíchNghĩa vụ chínhGiấy tờ cần giữ
Chủ tàu, thuyền trưởngCó giấy phép, ghi và nộp nhật ký khai thác, vận hành thiết bị giám sát vị trí tàu, khai báo ra vào cảngGiấy phép, nhật ký khai thác, khai báo trên eCDT
Cảng cáKiểm soát tàu ra vào, giám sát sản lượng bốc dỡGiấy biên nhận thủy sản bốc dỡ qua cảng
Đại lý, nậu vựa thu muaChỉ mua cá có nguồn gốc rõ, giữ mã lô theo chuyến tàuPhiếu mua ghi số đăng ký tàu, số giấy biên nhận
Nhà máy chế biến xuất khẩuChứng minh nguyên liệu hợp pháp cho từng lô xuấtGiấy xác nhận nguyên liệu, hồ sơ cho giấy chứng nhận khai thác

Với tôm, cá nuôi, giấy chứng nhận khai thác không áp dụng theo cách trên. Người mua sẽ hỏi sổ nuôi, giấy kiểm dịch giống và mã lô theo ao. HTX vừa nuôi vừa thu mua hàng biển cần tách hai luồng hồ sơ ngay từ đầu.

Các thành phần của hệ thống chống IUU năm 2026

Hệ thống chống IUU thủy sản gồm công cụ của nhà nước và giấy tờ của doanh nghiệp.

Các phần nối với nhau qua số đăng ký tàu và chuyến biển.

Các thành phần hệ thống chống IUU thủy sản: giám sát vị trí tàu, nhật ký khai thác, eCDT, giấy biên nhận, giấy chứng nhận khai thác
Thành phầnDùng để làm gìCăn cứ, mốc
Thiết bị giám sát vị trí tàuTheo dõi vị trí tàu, cảnh báo vượt ranh giớiLuật Thủy sản 2017
Nhật ký khai thácGhi sản lượng, ngư trường từng mẻ lướiLuật Thủy sản 2017, Thông tư 81/2025/TT-BNNMT
eCDT (truy xuất thủy sản khai thác điện tử)Khai báo ra vào cảng, cấp giấy biên nhận bốc dỡÁp dụng từ 1/3/2026
Giấy xác nhận, chứng nhận nguồn gốcChứng minh lô nguyên liệu hợp pháp cho nhà máy, nước nhập khẩuThông tư 81/2025/TT-BNNMT
Xử phạt vi phạmRăn đe tàu vi phạmNghị định 246/2026/NĐ-CP, hiệu lực 18/8/2026, thay Nghị định 38/2024/NĐ-CP

Trong tháng 3/2026, mới có 19.806 trên 80.346 tàu thuộc diện bắt buộc khai báo trên eCDT, đạt 24,65% (Cổng thông tin Hà Tĩnh, 8/4/2026). Với đại lý mua cá, con số này có nghĩa là không phải chuyến hàng nào cũng có sẵn giấy biên nhận điện tử. Cần hỏi trước khi mua.

eCDT và giấy biên nhận: đại lý cần hỏi gì?

eCDT là phần nhà nước làm, đại lý chỉ cần dùng đúng kết quả.

eCDT là hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, căn cứ Thông tư 81/2025/TT-BNNMT. Giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ là giấy cảng cá cấp cho sản lượng một chuyến tàu bốc dỡ qua cảng. Hai thứ này là bằng chứng chuyến biển được báo cáo, tức là chống chữ U thứ nhất của IUU thủy sản.

Phần mềm chạy trên điện thoại, ghi nhật ký khai thác cả khi không có mạng và đồng bộ khi tàu cập bờ. Hệ thống cũng cấp giấy xác nhận nguồn gốc nguyên liệu cho nhà máy (Đại biểu Nhân dân).

Để tránh rủi ro IUU thủy sản, trước mỗi chuyến mua đại lý nên hỏi chủ tàu bốn câu.

  1. Tàu đã khai báo ra vào cảng trên eCDT chưa?
  2. Số giấy biên nhận bốc dỡ của chuyến này là gì?
  3. Giấy phép khai thác của tàu còn hạn không?
  4. Sản lượng trên giấy biên nhận có khớp số kg bán cho đại lý không?

Câu thứ tư hay bị bỏ qua. Phần cá mua dư so với giấy biên nhận sẽ không có giấy để vào lô xuất khẩu.

IUU thủy sản với hàng khai thác và hàng nuôi

IUU thủy sản chỉ chạm tới một trong hai luồng hàng.

Tiêu chíHàng khai thácHàng nuôi
IUU có áp dụng khôngCóKhông
Điểm bắt đầu hồ sơTàu cá, chuyến biểnCon giống, ao nuôi
Giấy tờ chínhNhật ký khai thác, giấy biên nhận bốc dỡ, giấy xác nhận nguồn gốcSổ nuôi, giấy kiểm dịch giống, phiếu thu hoạch
Đơn vị mã lôMột chuyến tàuMột ao trong một lứa
Sơ đồ luồng thủy sản khai thác: tàu cá, nhật ký khai thác, cảng cá, giấy biên nhận, nhà máy chế biến
Sơ đồ một bước trước, một bước sau trong chuỗi thủy sản nuôi: giống, ao nuôi, thu hoạch, sơ chế, bán

Cả hai luồng vẫn chung một nguyên tắc truy xuất. Thông tư 17/2021/TT-BNNPTNT yêu cầu lưu thông tin tối thiểu 6 tháng với thủy sản tươi sống và 2 năm với hàng đông lạnh, chế biến (Bộ Nông nghiệp).

Ví dụ giả định: đại lý thu mua cá biển giao nhà máy

Ví dụ dưới đây là giả định, minh họa cách đại lý xử lý IUU thủy sản.

Một đại lý ở cảng cá mua cá ngừ, cá nục từ 15 tàu quen, giao cho một nhà máy chế biến xuất khẩu. Trước đây đại lý chỉ ghi tên chủ tàu và số kg, đổ chung cá của nhiều tàu vào một lô.

Khi nhà máy yêu cầu hồ sơ chống IUU thủy sản, đại lý đổi cách làm. Mỗi chuyến tàu một mã lô. Phiếu mua ghi số đăng ký tàu và số giấy biên nhận do cảng cấp. Tàu nào chưa khai báo trên eCDT thì chưa mua cho đơn hàng xuất khẩu.

Lô giao nhà máy chỉ gom cá của các tàu đủ giấy. Đại lý mất một số nguồn hàng rẻ, đổi lại không bị trả cả lô vì lẫn cá không rõ nguồn.

ViệcTrướcSau
Phiếu muaTên chủ tàu, số kgSố đăng ký tàu, số giấy biên nhận, số kg
Mã lôMột lô chung cho cả ngàyMỗi chuyến tàu một mã
Chọn nguồn cho hàng xuất khẩuMọi tàu quenChỉ tàu đã khai báo trên eCDT

Hiểu sai thường gặp về IUU

Bốn cách hiểu sai về IUU thủy sản dưới đây hay gặp ở cơ sở nhỏ.

Bắt đầu từ đâu

Với cơ sở mua bán hải sản khai thác, năm việc phòng IUU thủy sản dưới đây làm được ngay.

Mẫu sổ nhập xuất thủy sản theo lô với các cột mã lô, ngày, khối lượng, nơi nhận

Năm việc này không cần phần mềm, chỉ cần sổ nhập xuất theo lô ghi đúng số tàu và số giấy biên nhận. Quy trình chi tiết từng bước có trong bài cách làm truy xuất nguồn gốc thủy sản.

Đọc tiếp trong nhóm truy xuất thủy sản

Các bài dưới đây đi tiếp từ IUU thủy sản sang việc ghi chép hằng ngày.

Giải pháp cho doanh nghiệp nông sản

ZoneTech không làm thủ tục IUU thủy sản thay cơ sở.

Khai báo eCDT, giấy biên nhận và giấy chứng nhận khai thác do chủ tàu, cảng cá và cơ quan nhà nước làm. Trang giải pháp Nông sản của ZoneTech dành cho doanh nghiệp, HTX, trang trại nông sản. Trang gồm truy xuất theo lô, hồ sơ vùng trồng, kênh bán và quy trình. Phạm vi riêng cho thủy sản cần trao đổi trước khi nhận việc.

Gọi hoặc nhắn Zalo 0976.179.886 để nhận tư vấn cho doanh nghiệp nông sản. Bạn có thể xem trang giới thiệu ZoneTech hoặc gửi yêu cầu ở trang liên hệ.

ZoneTech cho doanh nghiệp, HTX nông sản: truy xuất theo lô, hồ sơ vùng trồng, kênh bán và quy trình, gọi hoặc Zalo 0976.179.886

Câu hỏi thường gặp về IUU thủy sản

IUU viết tắt của từ gì?

IUU là Illegal, Unreported and Unregulated fishing, tức khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định.

Việt Nam bị thẻ vàng IUU từ khi nào, đã gỡ chưa?

EC cảnh báo thẻ vàng từ tháng 10/2017. Sau đợt thanh tra lần 5 tháng 3/2026, thẻ vàng vẫn chưa được gỡ.

Thẻ vàng khác thẻ đỏ thế nào?

Thẻ vàng là cảnh báo, hàng vẫn vào EU nếu có giấy chứng nhận khai thác hợp lệ. Thẻ đỏ là bị xếp vào danh sách nước không hợp tác, thủy sản từ nước đó bị cấm nhập vào EU.

eCDT là gì và liên quan IUU thủy sản thế nào?

eCDT là hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, áp dụng từ 1/3/2026. Hệ thống quản lý tàu ra vào cảng và cấp giấy biên nhận bốc dỡ. Đây là công cụ chứng minh chuyến biển được báo cáo đúng.

Hộ nuôi tôm có phải lo về IUU thủy sản không?

Không trực tiếp, vì IUU nói về khai thác. Hộ nuôi cần sổ nuôi theo ao, lứa và giấy kiểm dịch giống khi chở ra khỏi tỉnh.

Đại lý mua cá có bị ảnh hưởng bởi IUU thủy sản không?

Có. Đại lý không ra khơi nhưng mua phải cá của tàu vi phạm thì lô hàng không được xác nhận nguồn gốc. Nhà máy có thể trả cả lô.

Hệ thống CATCH là gì?

Đó là hệ thống EU dùng để xử lý giấy chứng nhận khai thác. Từ 10/1/2026, nhà nhập khẩu EU bắt buộc dùng hệ thống này.

Cập nhật lần cuối: 28/10/2026 · Biên soạn: Đỗ Hữu Thuận

Thành viên TRAVINA GROUP
Zalo